Vì sao con người “nghiện mùi” của nhau?
PCC Happy – Thăng Long, ngày 12/01/2025, Mùi là một trong những tín hiệu cổ xưa nhất mà não người từng học để sinh tồn, và cũng là một trong những tín hiệu tinh tế nhất để gắn bó. Trước khi con người biết nói, biết viết hay biết lý giải cảm xúc, mùi đã giúp nhận diện đâu là nơi an toàn, đâu là người thân, đâu là cộng đồng của mình. Khoa học thần kinh hiện đại cho thấy khứu giác có một vị trí hoàn toàn đặc biệt trong não bộ: tín hiệu mùi từ mũi đi thẳng vào hệ viền – trung tâm cảm xúc và ký ức – mà không phải qua đồi thị như các giác quan khác. Chính con đường “đi tắt” này khiến mùi không chỉ được nhận biết, mà được cảm nhận một cách trực tiếp, sâu sắc và gần như không cần suy nghĩ. Khi một mùi quen thuộc xuất hiện, não không hỏi “đây là gì”, mà hỏi “điều này có ý nghĩa gì với sự an toàn và cảm xúc của ta”.
Từ nền tảng thần kinh đó, não bộ hình thành một cơ chế học tập rất mạnh gọi là điều kiện hóa cảm xúc. Khi một mùi gắn liền với những trải nghiệm tích cực như được chăm sóc, được yêu thương, được chở che hay được gần gũi thể xác, não sẽ dần học cách liên kết mùi ấy với trạng thái dễ chịu. Qua thời gian, mùi không còn là một kích thích trung tính, mà trở thành một “chìa khóa” mở lại toàn bộ trải nghiệm cảm xúc đã từng đi kèm. Chỉ cần ngửi thấy mùi, hoặc thậm chí chỉ cần nhớ đến mùi, não có thể tái tạo cảm giác an toàn, thư giãn và gắn bó. Đây là cơ chế học tập rất cơ bản của con người, tương tự như cách trẻ nhỏ nhận ra mẹ, và cũng là nền tảng cho mọi mối quan hệ thân mật lâu dài.
Song song với học tập cảm xúc, hệ thưởng của não bộ tham gia củng cố hiện tượng này bằng các chất dẫn truyền thần kinh và hormone gắn kết. Dopamine tạo ra cảm giác mong đợi và động lực tiếp cận, khiến con người muốn tìm lại sự hiện diện gắn với mùi quen. Oxytocin, được tiết ra khi ôm, chạm và gần gũi, làm tăng cảm giác tin cậy và thuộc về, đồng thời “đóng dấu” mùi của người kia như một tín hiệu an toàn. Endorphin giúp giảm căng thẳng và tạo cảm giác dễ chịu, khiến việc tiếp xúc với mùi quen trở thành một trải nghiệm mang tính điều hòa cảm xúc. Sự phối hợp này không khiến con người mất kiểm soát, mà trái lại giúp hệ thần kinh duy trì trạng thái cân bằng trong bối cảnh xã hội phức tạp.
Ở tầng sâu hơn, khoa học tiến hóa và di truyền cho thấy sự “hợp mùi” không hoàn toàn là ngẫu nhiên. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng con người có xu hướng cảm nhận mùi cơ thể tự nhiên của những người có hệ gen miễn dịch khác nhưng bổ sung với mình là dễ chịu hơn. Đây được xem là một cơ chế chọn lọc vô thức, giúp tăng khả năng đa dạng miễn dịch cho thế hệ sau. Điều này cho thấy cảm giác “thích mùi” không chỉ là cảm xúc cá nhân, mà còn phản ánh một dạng trí tuệ sinh học tích lũy qua hàng nghìn năm tiến hóa, nơi cơ thể âm thầm tham gia vào các quyết định gắn bó mà ý thức không cần can thiệp.
Poster tạo bởi AI Chat GPT
Từ góc nhìn xã hội, hiện tượng thường được gọi là “nghiện mùi” thực chất phản ánh nhu cầu rất người về sự an toàn và kết nối. Trong các mối quan hệ bền vững, mùi trở thành một dấu hiệu nhận diện cá nhân, giúp con người phân biệt “người của mình” với thế giới bên ngoài. Ở trẻ nhỏ, mùi của người chăm sóc giúp điều hòa cảm xúc và giảm lo âu; ở người trưởng thành, mùi của người thân có thể làm dịu căng thẳng, giảm cảm giác cô đơn và tăng cảm nhận được thấu hiểu. Những hiện tượng này cho thấy mùi đóng vai trò như một ngôn ngữ thầm lặng của sự chăm sóc, vượt qua rào cản ngôn từ và lý trí.
Điều quan trọng là hiện tượng này không nên bị hiểu nhầm như một dạng lệ thuộc hay nghiện bệnh lý. Khác với nghiện chất, “nghiện mùi” không gây biến đổi cấu trúc não, không đòi hỏi tăng liều, không phá vỡ chức năng xã hội và có thể thay đổi khi mối quan hệ hoặc bối cảnh cảm xúc thay đổi. Nó là một cơ chế linh hoạt, phục vụ mục đích thích nghi xã hội, giúp con người duy trì mối quan hệ, nuôi dưỡng sự gắn bó và vượt qua những giai đoạn bất ổn của cuộc sống. Việc não ghi nhớ mùi như một tín hiệu an toàn không phải là điểm yếu, mà là một biểu hiện của khả năng kết nối và hồi phục.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nơi tương tác ngày càng bị trung gian hóa bởi công nghệ và màn hình, khoa học về mùi nhắc chúng ta về những tầng kết nối rất nguyên sơ nhưng bền bỉ của con người. Những tín hiệu nhỏ bé, vô hình như mùi lại có khả năng giữ cho các mối quan hệ không trở nên vô cảm. Chúng giúp con người nhớ rằng sự gắn bó không chỉ được xây dựng bằng lời hứa hay lý tưởng, mà còn bằng những trải nghiệm rất thật của cơ thể và cảm xúc, tích lũy từng ngày.
Kết lại, điều con người thường gọi là “nghiện mùi” thực chất là sự ghi nhớ sinh học của an toàn, yêu thương và ý nghĩa. Não không nghiện mùi như một chất, mà trân trọng mùi như biểu tượng của một trạng thái mà con người muốn quay về. Khi khoa học giải thích hiện tượng này, nó không làm mất đi sự lãng mạn của đời sống, mà ngược lại, cho thấy tình cảm con người được nâng đỡ bởi những cơ chế tinh vi, bền vững và rất nhân bản. Con người không yếu đuối vì nhớ một mùi; con người mạnh mẽ vì có khả năng gắn bó sâu sắc với nhau.
PCC Happy (Ý tưởng và Hiện thực bởi CHAT GPT)
